Cuộc khủng hoảng thiếu trẻ con ở Nhật

2017-05-23 03:34:29

Thủ đô Tokyo, Nhật những ngày tháng Tư trời dịu mát. Lúc này đã là nửa đêm, anh Takehiro Onuki vừa mới rời khỏi công ty. Hôm nay anh làm việc gần như 16 tiếng liên tục. Ngay khi rời khỏi công ty, anh nhanh chóng chạy đến ga tàu để bắt chuyến tàu cuối cùng lúc 12h24 phút để về nhà ở Yokohama. Chuyến tàu cuối đông chật những người đi làm về muộn như anh.

1h30 phút sáng về đến ga nhà, anh nhanh chóng chạy vào một cửa hàng tiện lợi mua một chiếc bánh kèm ít nước quả mang về nhà ăn. Khi mở cửa nhà tắm, anh gây ra tiếng ốn làm vợ thức giấc. Vợ anh cũng làm việc 11 tiếng trong ngày hôm nay thế nên khi bị thức giấc tỏ ra khá bực dọc, Onuki xin lỗi vợ.

Sau khi ăn xong, anh đặt chuông báo thức vào lúc 7h sáng. Và ngày hôm sau, một vòng quay tương tự lại bắt đầu.

Trong suốt hơn 2 thập kỷ qua, câu chuyện cuộc đời đi làm kiểu như Onuki rất phổ biến ở Nhật. Những cặp đôi trẻ cố gắng duy trì mối quan hệ trong khi họ phải làm việc gần như cả ngày cả đêm, họ cũng chẳng còn lựa chọn khác đơn giản bởi vì văn hóa làm việc của Nhật như vậy.

Phần lớn các cặp đôi mới kết hôn phải chấp nhận nhìn tuổi trẻ của họ dần trôi qua, họ hy sinh từ các buổi hẹn hò riêng tư cho đến việc các chuyến đi nghỉ cá nhân hay trì hoãn việc sinh con.
Guồng quay làm việc như vậy đã tạo ra một xu thế đáng lo ngại. Nước Nhật đã bước vào một vòng xoáy luẩn quẩn của tỷ lệ sinh thấp, chi tiêu thấp gây ra nhiều thiệt hại đến nền kinh tế. Kết quả của nhiều cuộc thống kê cho thấy dân số Nhật giảm đến 1 triệu người chỉ trong 5 năm. Nếu vấn đề này không được sớm ngăn chặn, chắc chắn, kinh tế Nhật sẽ đối diện với rủi ro suy giảm và xáo trộn cuộc sống xã hội.

Giáo sư xã hội học tại đại học Harvard, bà Mary Brinton, khẳng định tình trạng này sẽ ngày một tồi tệ hơn cho đến khi chính phủ của ông Shinze Abe và nội các thực sự quyết liệt giải quyết vấn đề. Còn nếu cuộc khủng hoảng hiện nay tiếp diễn, bà khẳng định: “Nó sẽ đặt dấu chấm hết cho mô hình gia đình Nhật.”

“Quả bom” nhân khẩu học đã được kích hoạt

Giới chuyên gia kinh tế có riêng một từ để nói về những nước có tình trạng dân số giống như Nhật, họ coi như một quả bom nhân khẩu học đang tồn tại ở đó. Tại những nước này, chi tiêu sụt giảm gây tổn hại đến nền kinh tế, các gia đình sợ hãi việc có con và nuôi con, vì thế kinh tế lại sụt giảm nhiều hơn nữa. Cùng lúc đó, chế độ y tế chất lượng tốt giúp tuổi thọ của người già ngày một cao.
“Dân số già cũng đồng nghĩa với việc chi phí cứu chữa y tế ngày một cao hơn, quỹ lương hưu và phúc lợi xã hội chịu tác động suy giảm, thiếu người chăm sóc người già, tăng trưởng kinh tế thấp và thiếu hụt lao động trẻ”, theo phân tích của bà Brinton.

Sẽ rất khó để tháo gỡ được quả bom nhân khẩu học kiểu này bởi nó đã được hình thành qua nhiều năm, thậm chí qua nhiều thập kỷ. Trong trường hợp của Nhật, các yếu tố gây ra quả bom nhân khẩu học đã bắt đầu từ sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Thập niên 1950, Thủ tướng Nhật khi đó là ông Shigeru Yoshida đã đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế Nhật lên thành mục tiêu quan trọng hàng đầu. Ông yêu cầu các tập đoàn lớn của Nhật xây dựng chế độ việc làm trọn đời cho người Nhật chỉ với điều kiện người lao động phải trung thành với doanh nghiệp. Quyết định này của ông lập tức phát huy hiệu quả.

Kinh tế Nhật đã vươn lên vị trí thứ 2 trên thế giới và nay đứng ở vị trí thứ 3 nhờ vào nỗ lực của Yoshida từ cách đây 65 năm.Thế nhưng cũng cùng thời gian trên, tỷ lệ sinh của phụ nữ Nhật giảm chóng mặt. Vào thập niên 1950, tỷ lệ sinh của phụ nữ Nhật ở mức 2,7 trẻ em/phụ nữ. Đến năm 1960, khi các doanh nghiệp cứ đòi hỏi ngày một nhiều hơn từ người lao động, tỷ lệ sinh giảm xuống còn 2,08. Tỷ lệ sinh tại Nhật như vậy đã giảm dần, rồi xuống dưới ngưỡng thay thế, dẫn đến tình trạng dân số suy giảm. 

Và khi ngày một nhiều phụ nữ đi học, tỷ lệ sinh lại giảm thêm nữa. Hiện nay, tỷ lệ phụ nữ đi học đại học vượt lên trên 49%, cùng lúc đó, tỷ lệ sinh giảm chóng mặt xuống mức chỉ còn 1,41 trẻ em/phụ nữ. Dân số giảm, còn người lao động tiếp tục làm việc ngày một nhiều giờ hơn.

Người Nhật: Già nhanh hơn giàu

Mới đây, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã cảnh báo chính phủ nhiều nước châu Á về việc tránh đi vào “vết xe đổ” của Nhật. Và vào năm ngoái, ngân hàng UBS của Thụy Sỹ cũng khẳng định rằng nếu thái độ làm việc và quan điểm về giới tại nhiều nền kinh tế phát triển không thay đổi, họ sẽ gặp phải nhiều khó khăn y như Nhật.

Thế nhưng so với nhiều nước khác, các vấn đề mà Nhật đang đối đầu có phần tồi tệ hơn. Năm 2017, lần đầu tiên doanh số bán bỉm người lớn đã cao hơn bỉm trẻ con; quá thiếu nhà dưỡng lão, nhiều nhà tù đã phải chuyển đổi công năng thành nhà dưỡng lão; cùng lúc đó, tỷ lệ người già phạm tội tăng chóng mặt trên khắp nước Nhật. Và rồi có nhiều tù nhân già khi ra tù không được ai chăm sóc đã cố tình phạm tội chỉ để được quay lại nhà tù. Việc ăn cắp một chiếc bánh kẹp có thể khiến người ta phải ngồi tù 2 năm nhưng 2 năm đó cũng đồng nghĩa với được có nhà ở và ăn uống miễn phí.
Tỷ lệ tử cũng đã thấp hơn tỷ lệ sinh. Chế độ chăm sóc y tế quá tốt, người ta không dễ chết như ngày xưa. Hiện nay, đến 27% dân số Nhật là người già. Tại Mỹ, tỷ lệ đó chỉ ở mức 15%. Đến năm 2050, tỷ lệ này có thể lên mức 40%. Chính những người trẻ đang sống ở hiện tại sẽ phải gánh chịu chi phí y tế ngày một cao này.

Thế nhưng theo nhà báo Renge Jibu năm nay đã 42 tuổi, phong cách làm việc mà cựu Thủ tướng Nhật từng xây dưng cho nước Nhật cách đây 65 năm nay đang dần thay đổi. Nhiều người Nhật không còn muốn gắn bó với công việc mà họ ghét nữa.

Theo phân tích của Natsuko Fujimaki, nhiều người trẻ Nhật với quan điểm cống hiến hết mình cho công việc và triết lý làm việc hoàn hảo khiến họ càng khổ hơn. Họ tuân thủ chặt chẽ các quy tắc công việc và cố gắng làm càng chính xác càng tốt. Và điều này khiến họ khổ bởi nhiều người trong số họ chỉ có đủ thời gian để đi ngủ vào lúc 2h sáng và xung quanh là một đống hộp đồ ăn sẵn còn chưa kịp vứt đi. 

Theo kí giả D.N

Ảnh iStock